شبکه‌ی دیدگاه: نیروهای سرنگونی‌طلب متحد شوید didgah      

صفحه‌ی نخست‌

حقوق بشر

يادداشت هفته

 پيوندها 

سه شنبه ۴ ارديبهشت ۱۳۹۷ - ۲۴ آوریل ۲۰۱۸



سايت ديدگاه


اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:
فیس بوک Yahoo Google Twitter Delicious دنباله بالاترین

ابتذال در «نقد»! در سالگشت خاموشی زنده یاد جلال آل احمد

علي فياض

 alifayyaz1@yahoo.se

 

آل احمد به همین "جرایم"! و به این دلیل که رژیم سرکوب گر آخوندی، بزرگ راهی را و احیانا مدارسی را به نامش مزین کرده است، به تدریج در چشم مخالفان "سکولار" رژیم به یک حزب اللهی متشرع تبدیل شد که نه تنها از نماز شب خویش غفلت نمی ورزید، بلکه تسبیح به دست، هر روز در مساجد مختلف، پشت سر پیشنمازان مساجد به رکوع و سجود می افتاد! عده ای از این جماعت حتی پا را از این هم فراتر گذاشتند و مدعی شدند که اصلا حکومت اسلامی خمینی بر اثر افکار آل احمد و شریعتی شکل گرفته است!

 

به راستی اگر مدعی شویم که ما ايراني ها واقعا موجودات عجيب و غريبي از آب درآمده ايم، سخنی به گزاف نگفته ایم. به ویژه اینکه اين روزها همه مان ادعاي پلوراليسم، نسبي گرايی، دموكراسي، ضديت با فرهنگ آخوندي، و مطلق گرايي و ... مي نماييم. و مدعی هستیم که اینک بدینجا رسیده ایم که تنها با "نقد" و بازخوانی آنچه از گذشته به ما رسیده است، می توانیم جهشی اصولی، متمدنانه و توسعه طلبانه به سوی آینده داشته باشیم.

در همین راستا بسیاری بر این باور هستند که تنها با "نقد" بی رحمانه اندیشمندان و روشنفکران پیش از انقلاب است که می توان از کابوس موجود رهایی یافت. هر چند که چنین دیدگاهی تکامل تدریجی و توسعه فرهنگی را با پرسشی بزرگ مواجه می سازد، با این حال می توان پذیرفت که تا بدین جای کار، ایراد عمده ای بر آن نمی توان وارد کرد. اما وقتی این "نقد" بی رحمانه به تخریب و تحریف بی رحمانه می انجامد، جای بسی درنگ است. نفی دگراندیشانی که "ما" دوست نمی داریم، آن هم به هر نیرنگ و هر حیله، در عین حال که کار را بر "ما" آسان می سازد، اما حقیقت را هم که مدعی دست یابی به آنیم، مخدوش و مکتوم می سازد. هنگامی که بی رحمانه، و به قصد تخریب و ویرانگری آنچه "ما" خود اصولی نمی دانیم، شمشیر را از رو می بندیم – آن هم به تصور فتح بابی و افشای دروغی که در جلد راست رفته است – و بی هیچ دلهره ای از دفن حقیقت،  مدعی می شویم که آنچه گذشتگان گفته اند – البته گذشتگانی که با ما همفکر و همخوان نیستند – همه بی ربط بوده است و ویرانگر(۱) و لاجرم، حقیقت در سایه سار اندیشه "ما"ست که می تواند بیارامد و رخ نشان دهد، و مدعی می شویم که آن روشنفکران – همانانی که "ما" آنها را دوست نمی داریم – با اندیشه آزاد، با "روشنفکری"، با دگراندیشی و با آنچه مدرن و متعلق به دنیای مدرن است، بر خلاف "ما" مخالف بوده اند، با این همه وقتي كه خود به مخالفان فکری و رقبای سیاسی – فرهنگی خود مي رسيم، همه ي اين ادعاها را به سادگي آب خوردن فراموش می کنیم  و طبق ضرب المثل معروف؛ مي گذاريم در كوزه و آبش را مي خوريم! چه انتظاری برای رهایی از این شرایط ناهنجار و پیشا تاریخی موجود داریم؟

و این است که می بینیم دلبستگي ها و دوري گزيدن هايمان، عشق ها و نفرت هايمان، دوستي ها و دشمني هايمان، نقد و ارزیابی هایمان و ... همه حكايت از ديد حقيرانه، «جهان سومي»، و فرهنگ واپس گرايانه ما دارند! ما در ارزيابي ها و قضاوت هايمان، همواره از احساسات و تعصبات نياكانمان بهره ها مي گيريم، بدون اينكه به روي مبارك خويش بياوريم. و در این میانه، آنچه که می بایست "ما" را از "آنان" متمایز سازد، هیچ حضوری در رفتارهای فرهنگی ما ندارد. و این همه بدین دلیل است که ما خود را تافته جدابافته، و پازلی گم شده از هستی و جامعه می یابیم که گویی معمار تمدن و حقیقت به سفارش دستی غیبی خارج از دیگر اجزای پازل، به هستی و تاریخ با هزار منت و منیت تقدیم نموده است! و این آغاز بینش ضد علمی یی است که خود را از مجموعه روند و حرکت تاریخی یک جامعه جدا می سازد و در نتیجه نه خود را نیازمند بهره بردن از تجارب دیگران و دست آوردهایشان، و نه بررسی یی درخور، درست و اصولی می داند. این است که می بینیم که سرنوشت این جماعت ما را به یاد شعر آن عارف دلسوخته می اندازد که؛ 

" طاعت ار دست نیاید  گنهی باید کرد           

در دل دوست به هر حیله رهی باید کرد"!

مدعيان تحقيق و علم و روشنفكري نيز، كه هنگامي كه به مذهبي ها - حتي روشنفكرترين آنها -  مي رسند، آنان را به تعصب و عقب ماندگي متهم مي كنند، خود در قضاوت ها و تحليل هايشان، گوي سبقت را از تمامیت خواهان مي ربايند و تبديل به تاريك انديشاني مي شوند كه در لجاجت و دشمني با دگرانديشاني كه مورد تاييد آنها نيستند، چنان پيش مي روند كه اگر خورشيد را به آنها نشان بدهي و بگويي كه اينك روز است و ...، آنها با ادعای رؤیت ماه و پروين عملا به شما اثبات خواهند نمود كه خير؛اينچنين نيست!

جلال آل احمد، يكي از آن نمونه روشنفكراني است، كه گرفتار غضب همين جماعت مدعي آزادانديشي شد و بارها مورد لعن و نفرين اين مدعیان اهل تساهل و تسامح  قرار گرفت. حجم مطالب و گفته هايي كه بر عليه آل احمد – در سال های اخیر و به ویژه در بین نویسندگان خارج از کشور -  گفته و نوشته شده، آنقدر زياد است، و چنان چهره هاي "شاخصي"! در ذم او سخن گفته اند، كه نگارنده واقعا خود را نيازمند به ارائه ده ها اسناد و مدارک نمي بيند.

 

چرا آل احمد؟

آل احمد البته به زعم اینان جرايم بزرگي مرتكب شده است:

او بر خلاف جو، گرایش و میل روشنفكري واقعا موجود! شنا كرد و سخن گفت. آل احمد، حزب توده و ماركسيسم حاکم را رها كرد. درست در زمانه يي كه هنگامش نبود! آل احمد به همراهی زنده یاد خلیل ملکی، انور خامه ای، فریدون توللی و ...  از چهره های شاخص انشعاب چشمگیر ۱۶ آذر ۱۳۲۶ به شمار می رفت. در آن سال ها هنوز مد نشده بود كه بر ماركسيسم برشورند و آن را به نقد بكشند. در آن هنگام و هنگامه، گورباچف هنوز پا به عرصه رهبري نگذاشته بود. آن روزها هنوز، ماركسيسم، مكتبي علمي بود و نه تنها آلترناتيو رهايي  کارگران، بلکه رهایی بخش کل بشریت به حساب مي آمد. آن روزها هوشي مينه، چه گوارا، كاسترو، تیتو، و حتی استالین، تنها نمايندگان و سخنگويان رهايي بشر بودند.

و حزب توده نيز در آن زمان، حزب طراز نوين همه چيز! بود. بريدن از آن حزب، و به مخالفت با آن برخاستن، یا حتما انگيزه ای استعماري - امپرياليستي داشت و يا در نهايت حكايت از ارتجاعي بودن طرف مخالف می نمود. به همين دليل هم، خليل ملكي و يارانش – که ارتجاعی نامیدنشان وصله ای سخت ناجور بود - مزدوران استعمار انگليس به شمار مي رفتند. و ...

با توجه به دلایل فوق، آل احمد كه بر خلاف جريان آب شنا كرده بود، سال ها پس از مرگش به محاکمه کشیده شد. اگر در سال های حیاتش، به دلیل نفوذ کلام و کاریسمای شخصیتی خود، کمتر متهم شد و مورد تاخت و تاز قرار گرفت، اما تا دلتان بخواهد، پس از مرگ و به ویژه پس از حاکمیت روحانیت، مورد انواع و اقسام تهمت ها و دشنام ها و دشمنی ها قرار گرفت.

یکی از نمونه های روشن این مدعیان، آقای محمد باقر مؤمنی است که با یک فتوای "روشنفکرانه" آل احمد را سی صد سال از زمان خود عقب مانده می دانست (۲) و شریعتی را به این دلیل که "مذهبی" است و مثل او "ماتریالیست" نیست، "سخنگوی جامعه قبل از سرمایه داری نوین جامعه"[؟!] می نامید و البته وقتی هم که به او یادآور می شدند که شریعتی درباره جوامع مدرن، سرمایه داری و سوسیالیسم دیدگاه های جالبی را ارائه نموده است، آقای محقق می فرمود که "شرمنده ام که چیزی از ایشان نخوانده ام"!!!؟ (۳) همو درباره آل احمد چنین اظهار می نمود که: "چون میدان خالی بود و در نوشته اش هم گاه انتقادهایی می کرد که به دل ساده لوحان تشنه می نشست یخش گرفت"! [درد اهل قلم] تو گویی آن افرادی که پس از سال ها دهان باز کرده و به همان نسل نیز تعلق داشته اند، تازه به دنیا آمده اند و یا اینکه در زمان حیات آل احمد سرشان را کبک وار به زیر برف فرو برده بودند، که به  چنین ادعاهای عجیب و غریبی متوسل می شود!

حقیقت این است که سکوت روشنفکران مستقل و آزاد اندیش آن زمان، نوعی تایید ضمنی و همراهی با آن دیدگاه ها بود. چرا که پارادایم موجود که یکی از مباحث عمده آن را استعمار ستیزی و تکیه بر خویش تشکیل می داد، بدیهی بود که روابط شرق و غرب و شیوه استعماری – استثماری آن را مورد اعتراض و نکوهش قرار دهد. به علاوه، برجسته ترین روشنفکران مستقل مذهبی و غیر مذهبی آن زمان همچون منوچهر هزارخانی، مصطفی رحیمی، مصطفی شعاعیان، شریعتی، احمد شاملو، نعمت آزرم، محمد علی جمال زاده، اخوان ثالث، کاظم سامی، علی اشرف درویشیان، حاج سید جوادی، محمود طالقانی، ساعدی، پیمان، رضا براهنی، شاهرخ مسکوب، اسماعیل خویی، انور خامه ای و ده ها تن دیگر که در بزرگداشت آل احمد نیز مقالات بسیاری نوشتند، عموما وی را مورد ستایش قرار دادند. اینک اگر دیدگاه های برخی از اینان نسبت به آل احمد تغییر یافته باشد، نه به خاطر شخص وی، که به دلیل تغییر شرایط جهانی و مناسبات جدید می باشد که فاصله ما تا آل احمد را نه سی ساله، که یک قرنه نموده است.  تأییدات آن زمان اکثریت این روشنفکران بر نقش مثبت آل احمد - حتی اگر با انتقاد هم همراه بوده باشد – حداقل نشان دهنده این است که شرایط آن زمان، آن چنان اقتضا می کرده است. 

 

غرب زدگی؛ جرمی دیگر!

"جرم" عمده و اصلي آل احمد، كه بسياري از اين مدعيان برنتافتند، نوشتن كتاب هاي "غرب زدگي" و " در خدمت و خيانت روشنفكران" و مسائل مطرح شده در آن ها می باشد. آن هم مسائلی که اگر منصفانه و به دور از غرض ورزی های رایج آنها را بازخوانی کنیم، متوجه می شویم که هنوز هم بخش هایی از آنها قابل تأمل و روشنگر می باشند. اما متأسفانه، طبق همین سنت شریفه محترمه مکرمه آخوندی! که دگراندیش را مجالی نباید داد، برخوردي كه با اين دو كتاب مي شود، همانگونه كه در آغاز نيز گفته شد، برخوردي است، مطلق گرايانه، سياه و سپيدي، و سرشار از بغض و کینه... و در نهایت تکفیر و تحریم!

گناه اصلی آل احمد، این بود که همانند بسیاری دیگر از روشنفکران آفریقایی و آسیایی به دنبال راه حلی بومی می گشت. و البته او نیز همانند هر انسان اندیشمند دیگری در این راستا می تواند دچار افراط و تفریط هایی هم شده باشد، که شاید در مقابله او با غرب و غرب زدگی اندکی چنین به نظر آید. هر چند که هیچ کسی هم تا کنون به طور منصفانه این بخش از دیدگاه های آل احمد را "نقد" نکرده است. کسانی هم که به این نکات توجه داشته اند، بیشتر به این پرداخته اند که آل احمد یک غرب ستیز حرفه ای به معنای واقعی کلمه بوده است، بدون اینکه به جغرافیای سخن وی، رابطه شرق و غرب در آن زمان، نوع کلام وی و تفکیک میان غرب جغرافیایی و غرب سیاسی، غرب اقتصادی و غرب استعماری، توجهی تأمل برانگیز و نقادانه داشته باشند. سیطره غرب استعماری بر کشورهای جهان سوم، واکنش پاک بازترین فرزندان آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین را که اتفاقا از چهره های شاخص روشنفکری و اندیشمند آن به شمار می رفتند،  بر انگیخت. در این میانه، طبیعی است که آل احمد نیز به عنوان مدافع یک جامعه تحت سلطه غرب – به طور مشخص آمریکا و هر چند نه مستقیم مثل الجزایر – به مقابله با تهاجم سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و ... آن برخیزد. تأثیر چشمگیر وی در جامعه روشنفکری و فضای فکری آن سال ها – بنا به تأیید و تاکید بسیاری از مخالفان او که البته آن را مخرب ارزیابی می کنند – خود حکایت از آمادگی آن جامعه برای تأثیرپذیری از چنین مواضعی داشت. که دلایل آن را هم به طور مشخص می توان در تحقیر این کشورها و تعیین تکلیف از سوی قدرت های امپریالیستی ارزیابی کرد. کودتای سیا – دربار علیه دولت ملی مصدق، نمونه عریان و روشنی از این دست مداخلات می باشد. اما از آن جایی که در جامعه ما – نه تنها در بین آخوندها، که حتی در بین مدعیان روشنفکری – هر چه هست سیاه و سفید است و دوستی یا دشمنی، و "نفی" در آن جای "نقد" را گرفته است، هیچگاه افراط و تفریط ها مورد  نقد و ارزیابی قرار نمی گیرند. نه آل احمد منصفانه نقد شد و نه از نقش مؤثرش در جنبش روشنفکری و تاثیراتی که بر نویسندگانی چون ساعدی، براهنی، بهرنگی، و حتی احمد شاملو داشت، اشاره ای شد. همه افکار آل احمد و همه شخصیت و هویتش در همان جمله معروف درباره شیخ مشروطه ستیز فضل الله نوری، خلاصه شد که؛ "و من نعش آن بزرگوار را بر سر دار همچون پرچمی می دانم که به علامت استیلای غرب زدگی پس از دویست سال کشمکش بر بام سرای این مملکت افراشته شد". (۴)

اما جالب است بدانیم که همين جماعت كه جلال آل احمد را با آن همه اثرگذاري در عرصه ادبيات، روشنفكري و ... بر نمي تابند، به كساني چون آخوندزاده كه خود رسما از چاکری فلان سردار روسیه تزاری سخن می گوید و آنان را "ولی نعمت" (۵) های خویش بر می شمرد، به عنوان یک وطن پرست و روشنفکر پیشرو یاد می کنند و عنصر مفلوک، خودپرست و دودوزه بازی چون میرزا ملکم خان لاتاری را از متفکران برجسته جنبش مشروطه به حساب می آورند!

حال آنکه آل احمد با صراحت هر چه تمام نشان می دهد که منظور وی از طرح "غرب زدگی" مخالفت با غرب و یا مقاومت در برابر تکنولوژی و ماشین که از غرب می آید، نیست؛ چرا که هیچ دروازه ای از جهان را به روی ماشین بسته نمی بیند و تکنولوژی را ابزار دقیق کار و زندگی انسان قرن بیستم می داند. اما گله وی از انتقال بی رویه ماشین و مصنوعات غربی به شرق است. و دیگر اینکه اختیار تمامی این معاملات و مبادلات نیز هم بر عهده غرب است، که همه چیز را در این رابطه و معامله تعیین می کند و حتی مانع از فراگیری و آموزش جوامع عقب مانده می شود. در صورتی که "تنها آنکه مصرف کننده ماشین است می تواند و باید بگوید که بازار مملکتش چقدر جا دارد، یا سرعت انتقال و قدرت هماهنگی مردم آن محل با ماشین تا چه حدود است. ولی گوش غرب به این حرف ها بدهکار نیست. غرب می گوید من که خود ماشین را می سازم حق دارم که مشاور و مستشار هم برای تو بفرستم تا احتیاجات بازارت را برآورد کند؛ چرا که تو خود از علم حساب خبر نداری و پیش بینی "الکترونیک" تنها کار من است که "آی. بی. ام" را می سازم... در حالی که مصرف کننده ماشین هم می خواهد روزی علم حساب بیاموزد و از یک دستگاه الکترونیک سر در بیاورد". (۶)   

 

مخالفت با ماشین و تکنولوژی!

آل احمد همچنین متهم شد که با تکنولوژی و توسعه صنعتی مخالف است. چرا که او آن نوع از روشنفکر را که با فرهنگ بومی، با جامعه روستایی و طبقه کارگر بیگانه بود و اطو نکشیده از خانه بیرون نمی رفت، به چالش کشید. نقد وی به صنعتی شدن بی رویه جامعه، بدون آموزش و آشنا ساختن دهقان و کارگر با ابزارهای جدید، بدانجا انجامید که او را مخالف هر نوع تحول و نوآوری قلمداد کردند. آنانی که در چنته خویش، هیچ بهره ای از دانش و خرد ورزی و عمق بینی نداشتند از این دیدگاه های وی هزاران پیراهن عثمان و درفش کاویانی ساختند تا به زعم خویش او را مرتجع ترین "روشنفکر" معاصر بنمایانند! و اینکه وی نه تنها سی صد سال از زمان حاضر عقب مانده، بلکه هیچ نوع تحول و توسعه ای را بر نمی تابید: "او با هر چیزی که برخورد می کرد، موضعش موضع ارتجاعی بود: با خط و تغییر خط، با روستا، با علم، با فرهنگ، با تکنولوژی و با هر چیزی دیگر." (۷)

و حالا توجه کنیم به نمونه هایی از مخالفت های آل احمد با صنعتی شدن روستا و انتقال تکنولوژی به آن:

"و تا جاده به ده نرسد ، وبرق خانه های روستا را روشن نکند و هر 30-40 روستا یک مرکز تعمیرات ماشین های کشاورزی نداشته باشد، کشاورزی ماشینی نخواهد شد. و تا سخن از خرده مالک است و تا در جوار هر مدرسه ده یک کلاس آموزش مکانیک دایر نشده است ماشین با روستایی غریبه است و اگر پایش به روستا باز شود جز عامل تخریب و تحریک و آشوب چیزی نخواهد بود." (۸)

چنانکه می بینیم وی با هوشیاری و آگاهی از شرایط جامعه، نگاهش نه به نفی ماشین و تکنولوژی، که همه هم و غمش آموزش علمی، زیر بنایی و متدیک آن می باشد. و در همین راستا است که به درستی به مشکلات ناشی از تنها مصرف کننده ماشین بودن و عقب ماندگی ناشی از آن اشاره می کند و هشدار می دهد:

"ما تا خریدار مصنوعات غربیم فروشنده راضی نیست چنین مشتری سر به راهی را از دست بدهد. در این که ما تا وقتی در این دنیای داد و ستد فقط خریداریم – یا فقط مصرف کننده ایم – ناچار سازنده که فروشنده هم هست، می داند که چم و خم کار را چطور مرتب کند تا این نسبت یک طرفه همیشه متعادل باشد و هرگز این رابطه بایع و مشتری به هم نخورد." (۹) وی به صراحت و بر خلاف اتهامات عجیب و غریب، به تاکید اشاره دارد که "راه بازگشت یا توقف هم بسته است" ... [پس راه درست] "جان این دیو ماشین را در شیشه کردن است. آن را به اختیار خود درآوردن است. همچون چارپایی از آن بار کشیدن است. طبیعی است که ماشین برای ما سکوی پرشی است. تا بر روی آن بایستیم و به قدرت فنری آن هر چه دورتر بپریم. باید ماشین را ساخت و داشت. اما دربندش نبایست ماند. گرفتارش نباید شد. چون ماشین وسیله است و هدف نیست. هدف فقر را از بین بردن است و رفاه مادی و معنوی را در دسترس همه خلق گذاشتن." (۱۰)

توجه به این جملات و دیگر مواضع آل احمد که مشابه آنها کم هم نیستند، به درستی نشان می دهد که انتقاد وی در اصل متوجه این نوع روابط ناسالم و ناعادلانه یی است که زیربنای روابط جوامع صنعتی و جوامع عقب مانده را تشکیل می دهند. و نه آنطور که می گویند مخالفت با پیشرفت، توسعه و تکنولوژی.

و آیا ما حق نداریم آن گونه "قضاوت" ها را جفا بر آل احمد، و نوعی بیماری "کوبیدن مخالف به هر شکل"، تلقی نماییم؟

 

آل احمد بنیانگزار اصلی جمهوری اسلامی! و شیفته روحانیت!

آل احمد البته دو سه گناه دیگر را نیز مرتکب شده بود؛

رفتن به حج و نوشتن کتاب "خسی در میقات" در کنار کتاب های "غرب زدگی" و "در خدمت و خیانت روشنفکران". او همچنین از همکاری روحانیت و روشنفکران برای حل معضلات اجتماعی سخن گفته بود. و از مذهب نیز به عنوان مستمسکی که می توان در مقابله با استعمار آن را به کار گرفت. اینها را نیز می توان برخی از دلایل "دگراندیشان" نوع ایرانی آن برای تخطئه و محاکمه آل احمد برشمرد! آل احمد به همین "جرایم"! و به این دلیل که رژیم سرکوب گر آخوندی، بزرگ راهی را و احیانا مدارسی را به نامش مزین کرده است، به تدریج در چشم مخالفان "سکولار" رژیم به یک حزب اللهی متشرع تبدیل شد که نه تنها از نماز شب خویش غفلت نمی ورزید، بلکه تسبیح به دست، هر روز در مساجد مختلف، پشت سر پیشنمازان مساجد به رکوع و سجود می افتاد! عده ای از این جماعت حتی پا را از این هم فراتر گذاشتند و مدعی شدند که اصلا حکومت اسلامی خمینی بر اثر افکار آل احمد و شریعتی شکل گرفته است! (۱۱) یعنی اینکه آل احمد، سال ها پس از مرگ خود، بنیانگزار جمهوری اسلامی ایران بوده است!

از این مواضع سخیف و متعصبانه که تنها انگیزه، مخالف خوانی و تخریب روشنفکران دگر اندیش آن هم برای یافتن هویتی به عنوان صاحب نظر و روشنفکر برای خود می باشد که بگذریم، به جدیت تمام می توان گفت که آل احمد نشناخته و نقد نشده، نفی شده است! و این سرنوشت تراژیک روشنفکر جامعه ایران است که به صورت چرخه تکامل به دور خود می چرخد!

آل احمد را متهم کردند که تعریفش از "روشنفکر" و مفهوم آن، ارتجاعی و واپس گرایانه است که خود را موظف می داند، مدافع سنت و گذشته، و دنباله رو روحانیت و سنت باشد! حال آنکه او در کتاب روشنفکران به صراحت از سنت گریزی و خردگرایی روشنفکر سخن می گوید و روشنفکری را مقوله ای مربوط به جهان مدرن می داند:

"روشنفکری حوزه ای یا دوره ای است که در آن "ظل الله" بودن یا "آیت الله" بودن معنایی نخواهد داشت" ... "آدمی  وقتی از بند قضا و قدر رست و مهار زندگی خود را به دست گرفت و در سرگذشت خود و همنوعان خود مؤثر شد پا به دایره روشنفکری گذاشته. و اگر روشنفکری را تا حدودی آزاد اندیشی معنی کرده اند نیز به همین دلیل است که روشنفکر – آزاد از قید تعصب یا تحجر مذاهب و نیز آزاد از تحکم و سلطه قدرت های روز – خود را مسئول زندگی خود و دیگران می داند نه لوح ازل و قلم تقدیر را". (۱۲) و هم او روحانیت را گذشته گرا و مخالف توسعه و تکامل می داند. در عین حالی که بر این تصور بود که شاید همراهی روشنفکر با روحانیت از تحجر روحانیت بکاهد. او در همان حالی که از همکاری روحانیت و روشنفکر سخن می گوید و آن را مفید می داند، به هیچ وجه از ماهیت روحانیت غافل نیست و هیچ توهمی نسبت به نقش بازدارنده آنها در جنبش های اجتماعی ندارد:

"نمونه های درماندگی یجوز ولا یجوز کننده به طهارت و نجاست را، می شناسیم. به ترتیب در مقابل مشروطه که آن را بابیگری خواندند؛ سپس در مقابل افتتاح مدارس به سبک جدید؛ سپس در مقابل لباس متحدالشکل و کلاه پهلوی و لگنی و سپس در مقابل کشف حجاب و سپس در مقابل رادیو و تلویزیون و تقسیم املاک و سپس در مقابل حتی "فیلم حج" که آن را "خر دجال" خواندند. و اگر در قضیه مخالفت ایشان با لباس و کلاه و کشف حجاب فحوای گنگی از مخالفت با تظاهر به غرب(غرب زدگی) نهفته بود، در دیگر موارد هیچ عامل دیگری نهفته نیست جز ترس از باز شدن هر دریچه تازه ای به ذهن مرد عادی کوچه؛ و همین است که ارزش رهبری روحانیت را در عمل به صفر می رساند". (۱۳)

و البته تمایلی که نسبت به همکاری آنان با روشنفکران داشت، تصور و تمایلی جدای از حاکمیت و قدرت، و در خارج از دایره سیاستمداری روحانیان بود. شاید او در ذهن خود تصور نیز نمی کرد که روحانیت روزی قدرت سیاسی و حکومتی را در دست بگیرد تا ابعاد "فاجعه" را آگاهانه گسترش دهد! از همین روی او روحانیت را بر سر یک دو راهی منطقی و جبری به نظاره نشسته بود: 

" و روحانیت یا باید تن به تجدید نظرهای اساسی بدهد – در به رسمیت شناختن کشف حجاب و دست برداشتن از تکفیر هر تجد دخواهی و خزانه دولت را بیت المال شناختن و مالیات را جایگزین خمس و زکات کردن یا به عکس، و از این قبیل – یا از دور تأثیر و تأثر اجتماعی خارج شدن و در پوسته متحجر خود باقی ماندن و سنگواره شدن". (۱۴)

با این نگاه دقیق و واقع گرایانه، و با اینکه تنها اثر "مذهبی" آل احمد، خسی در میقات می باشد – که تنها یک سفرنامه است با اظهار نظرهای شخصی – می بینیم که روشنفکران منصف! و آزاد اندیش جامعه ما، چگونه از او یک نظریه پرداز اسلامی - آن هم از نوع ارتجاعی و شیفته روحانیت  – می سازند و می پردازند تا آنگاه بر اساس همین توهم آگاهانه خویش، به زعم خود او را نفی کنند!! او که در هیچ اثری به تبلیغ و توصیف مذهب و نظریه پردازی برای آن دست نیازیده است.

 

 

منابع و توضیحات:

______________

۱) البته به جز درگذشته گانی که ما اکنون همفکر آنانیم!

۲) رو در رو، ص ۸۴

۳) ر.ک. به جزوه "درد اهل قلم" از باقر مؤمنی. ایشان در پاسخ به پرسشی درباره شریعتی می فرمایند: "روسیاهم که چیزی از دکتر شریعتی نخوانده ام. برای اینکه تصور نمی کردم مطالبی را که او مطرح می کند با تاریخ و جامعه شناسی ارتباط داشته باشد"!! درد اهل قلم، ص ۶۵.  آیا به راستی به جز "نقد کیلویی"! نام دیگری هم می توان بر این نوع "نقد"ها نهاد؟

۴) غرب زدگی، ص ۷۸   

۵) به صفحات ۳۴۴ و ۳۴۵ از صبا تا نیما اثر زنده یاد آرین پور مراجعه شود که آخوندزاده به زبان شیرین خود از قدراره بندانی چون فیلد مارشال و بارون روزن اینچنین یاد می کند: "خاصه از جنرال فیلد مارشال قنیازوارانصوف (کنیازوارانسوف) مرحوم شاکرم که بعد از بارون روزن ولی النعمه ثانوی من بود." به نوشته آرین پور " میرزا فتح علی (آخوندزاده) تا پایان عمر در این سمت (مترجمی زبان های شرقی) باقی ماند و وظایف خود را با نهایت صداقت انجام داد و در ازاء خدمات شایسته خود به دریافت درجه سرهنگی و نشان های متعدد نائل آمد... با هیأتی که به ریاست ژنرال شیلینگ از دربار تزار برای تبریک تاجگذاری ناصرالدین شاه به تهران آمد، همراه بود". به نوشته عزت الله سحابی در کتاب "مقدمه ای بر تاریخ جنبش ملی ایران"، "فعالیت ادبی و هنری و اجتماعی آخوندزاده در دورانی صورت می گرفته است که پس از جنگ های ایران و روس و عقد و تحمیل عهدنامه های گلستان و ترکمانچای و جدا شدن بخشی از آبادترین و پیشرفته ترین و عزیزترین سرزمین ها و اعضاء ملت ایران بوده است. مردم از این بابت خونی به دل داشته اند و معذالک او خود در خدمت همان دولت روسیه که خصمی خشن و بلعنده تمام ایران و ملت ایران بوده است، در می آید، به سرپرستی و ولی نعمتی حضرات ژنرال وارانتسوف (فاتح تبریز) و بارون روزن نماینده و قائم مقام حضرت تزار، استعمار کننده اصلی ایران و ایرانی افتخار می کند." (ص ۱۳۲، شرکت سهامی انتشار ۱۳۶۴)

۶) کارنامه سه ساله، ص ۱۱۷  

۷) حمید مؤمنی

۸) غرب زدگی، ص ۱۶۳

۹) همان، ص ۱۲۵

۱۰) همان، ۱۱۸

۱۱) علی میرفطروس، رو در رو با تاریخ، ص ۲۵

۱۲) در خدمت و خیانت روشنفکران، جلد اول، ص ۳۰

۱۳) در خدمت و خیانت روشنفکران، جلد دوم، ص ۶۱

۱۴) همان، ص ۷۲

 

 

منبع: سايت ديدگاه




نسخه‌ی چاپی  
ارسال اين مطلب به دوستان

در آرشيو سايت ديدگاه:
مطالب ديگر از
علي فياض:



[تاریخ ارسال: 16 Sep 2005]  [ارسال‌کننده: پیمان]  [  ]  
خاطره جلال هیچگاه از حافظه تاریخی ملت ما زدوده نخواهد شد. و آنها که علیه او به دروغ و تحریف دست می آویزند، عرض خود خواهند برد و زحمت دیگران می دارند. فقط همین   

[تاریخ ارسال: 11 Sep 2005]  [ارسال‌کننده: یاسمن . ن]  [  ]  
سلام
جا دارد به نویسنده این مقاله زیبا تبریک بگوییم . هم به خاطر این نقد عمیقشان و هم به خاطر یاد آوری خاطره یکی از بهترین نویسندگان مبارز سرزمین ما جلال آل احمد که سابقآ خیلی از مدعیان دروغین امروزی از اسمش هم وحشت داشتند و مثل چراغ موشی غربزدگی از پرتو آفتاب جلال ایران گم بودند. و برخی شان از موضع نان به نرخ روز خوری سنگ حمایت از او را هم به سینه میزدند ولی با تغییر شرایط و با فرصتی که در سایه تبهکاری های رژیم خمینی بدست آورده اند به کینه توزی علیه این استاد ادبیات مبارز فارسی و بنیانگذار جامعه شناسی بومی ایران پرداخته اند . یکبار دیگر از آقای فیاض تشکر میکنم . تا نویسندگان و منتقدانی مثل ایشان را داریم به خود می بالیم و مطمئن میشویم که راه آگاهی و آژادی ملت ما یعنی راه آل احمدها و شریعتی ها و گلسرخی ها ادامه خواهد داشت.
  

[تاریخ ارسال: 10 Sep 2005]  [ارسال‌کننده: روزبه]  [  ]  
مقاله جالبى است.جلال آل احمد بيشتر به دليل نزديكى برادرش شمس آل احمد در دستور تبليغ جمهورى اسلامى قرار گرفت و چون اكثر قر يب به اتفاق روشنفكران ايران به جمهورى اسلامى نه گفتند دستگاه تبليغ آخوندها از اين مساله استفاده كرد امابواقع امر جلال نويسنده اى ضد ارتجاع بود وآن كسانى كه فكر مى كنند كتاب غربزدگى موجب برپائى جمهورى اسلامى!!شده است بواقع بايددر رشته تاريخ وجامعه شناسى مدال افتخار بگيرند!!آخوندها و اين انديشه در ايران وجودى اجتماعى وتاريخى داشته و متاسفانه هنوز هم دارند اگر چه ديگر حيثيت كاذب سابق را ندارند. جلال آل احمد در سال 48 به نظرم فوت كرد و اگر زنده مى ماند مطمئنا به علت آن پايه و اساس فكرش كه معترض بودن بود بر عليه جمهورى اسلامى مى شوريد اما در سالهاى 56 و57 اين جلال نبود كه در صفوف ميليونى به نفع خمينى شعار مى داد و در نشريات و اوراق تبليغاتى خود از او به عنوان امام مجاهد و مجاهد اعظم ياد مى كرد و عكس بنيادگذار جمهورى اسلامى را در كنار تصاوير چريكهاى مجاهد و فدائى و توده اى به اهتزاز در مى آورد . توجه بكنيم كه جلال در سالهاى چهل و پنج و چهل و شش اشتباه كرد ولى ما در سالهاى 56 و57 اشتباه كرديم و حاضر هم نيستيم اشتباه خود را بپذيريم. از قديم گفته اند كه يك سوزن به خودمان بزنيم ويك جوالدوز به ديگران و آىا ما اين كار را مى كنيم.   

[تاریخ ارسال: 10 Sep 2005]  [ارسال‌کننده: يكى از دوستان خانواده آل احمد]  [  ]  
ياد جلال عزيز ما هميشه زنده باد و ياد دو تن از خواهر زادگان زنده ياد جلال آل احمد يعنى شهداى سعيد مجاهد، حسن محدث ارموى و زكيه محدث ارموى كه اولى بر تخت شكنجه و دومين با رگبار عمله جمهورى اسلامى به شهادت رسيدند سبز باشد اين دو شهيد عزيز هر دو تن تحت تاثيرات دائى بزرگوارشان جلال آل احمد به مبارزه رو كردند و به مجاهدين پيوستند و هر دو تن از رهبران جنبش دانشجوئى در دوران شاه بودند و در همان دوران زندان وشكنجه ها تحمل كردند. اين دو عزيز فرزندان عالم و مفسر بزرگ و استاد جليل القدر مير جلال الدين محدث ارموى بودند كه اگر چه جمهورى اسلامى مزورانه اين روزها با احترام از استاد ياد مى كند ولى باعث درگذشت استاد بزرگ شيعه بجز جنايتكارانى كه باعث كشتار خانواده استاد مير جلال الدين شدند كسى نبود براى اينكه شان اين بزرگوار مشخص شود بعضى از آثار استاد را در اينجا اشاره مى كنم.

1. تصحيح ميزان الملل على بخش ميرزا قاجار (1324 ه . ش).
2. تصحيح الصّوارم المهرقة فى دفع الصّواعق المحرقه‏ى قاضى نوراللّه شوشترى (1327).
3. تأليف فيض الإله فى ترجمة القاضى نور اللّه (چاپ شده در مقدّمه الصّوارم المهرقه‏ى پيشگفته).
4. تصحيح اسرار الصّلوة (كه ترجمه محمّد صالح بن محمّد صادق واعظ است از التّنبيهات العليه‏ى شهيد ثانى) (1327).
5. تصحيح ديوان الحاج ميرزا أبى الفضل الطّهرانى (1328).
6. تصحيح التفضيل كراجكى (1329).
7. تصحيح التعريف بوجوب حقّ الوالدين كراجكى (1329).
8. تصحيح المحاسن ابوجعفر احمد بن محمّد بن خالد برقى (2 ج، 1330).
9. تصحيح النّقض (بعض مثالب النّواصب فى نقض بعض فضائح الروافض) نوشته عبدالجليل قزوينى رازى (1331).
10. تصحيح و شرح زادالسّالك فيض كاشانى (1331).
11. استخراج و طبع فهرست التّدوين فى ذكر اخبار قزوين عبدالكريم بن محمّد رافعى بر اساس نسخه عكسى (1333).
12. تصحيح ديوان قوامى رازى (1334).
13. تصحيح نجاتيّه‏ى شيخ ابو محمّد بسطامى (1334).
14. تصحيح ديوان سيد فضل اللّه راوندى (1334).
15. تأليف مقدّمه نقض و تعليقات آن (160 ص، 1335).
16. تصحيح آثار الوزراء سيف الدّين حاجى بن نظام عقيلى (1337).
17. تصحيح تفسير گازر موسوم به جلاء الاذهان و جلاء الأحزان، نوشته ابوالمحاسن حسين بن حسن جرجانى (11 ج، 1337 - 1341).
18. تصحيح نسائم الاسحار من لطائم الاخبار ناصرالدّين منشى كرمانى (1338).
19. تصحيح مفتاح التحقيق شيخ محمّد على معزّى دزفولى (1338).
20. تصحيح نقاوة الاصابة فيمن أجمعت عليه العصابه‏ى حاج ميرزا ابوالفضل طهرانى (1338).
21. تصحيح شش رساله فارسى مولى محمّد طاهر قمى (شامل: الف) معالجة النّفس. ب) مباحثة النّفس. ج) ترجمه تنبيه الرّاقدين. د) رساله در صلوة. ه') رساله در زكوة. و) تحفه عبّاسى،) (1339).
22. تصحيح شرح فارسى غررالحكم و درر الكلم از آقا جمال خوانسارى (7 ج، 1339 - 1342).
23. تصحيح تفسير شريف لاهيجى (ج 1 و 2، 1340).
24. تصحيح رساله طينت آقا جمال خوانسارى (چاپ شده به ضميمه شرح فارسى غرر، 1342).9
25. تصحيح شرح شهاب الاخبار (شرح فارسى كلمات قصار پيغمبر خاتم - صلّى اللّه عليه و آله) (1342).
26. اهتمام به طبع رجال ابن داود و رجال برقى (تصحيح شده توسّط سيّد كاظم موسوى 1342).
27. تصحيح شرح فارسى مصباح الشّريعة و مفتاح الحقيقة از عبدالرزّاق گيلانى (2ج، 1343 - 1344).
28. تصحيح رساله نيّت آقا جمال خوانسارى‏10 (چاپ شده به ضميمه شرح فارسى مصباح، 1344).
29. تصحيح الرّسالة العلية فى الأحاديث النبويّه‏ى واعظ كاشفى (1344).
30. اهتمام به طبع سه رساله در علم رجال (شامل: الف) توضيح الاشتباه والاشكال محمّد على ساروى ب) رسالة فى معرفة الصحابه‏ى شيخ حرّ عاملى ج) رجال قاين محمّد باقر آيتى بيرجندى، تصحيح شده توسّط سيّد كاظم موسوى، 1345).
31. اهتمام به طبع الفصول الفخريّة فى اصول البريّه‏ى جمال الدّين احمد بن عنبه (تصحيح شده توسّط سيّد كاظم موسوى، 1346).
32. تصحيح شرح المائة كلمة لأميرالمؤمنين علىّ بن أبى طالب عليهما السّلام از كمال الدّين ميثم بن علىّ بن ميثم بحرانى (1349).
33. تصحيح شرح المائة كلمة لأمير المؤمنين علىّ بن أبى طالب عليهما السّلام از عبدالوهاب (چاپ شده به ضميمه شرح بحرانى، 1349).
34. تصحيح مطلوب كلّ طالب من كلام أمير المؤمنين على بن أبى طالب (عليهما السّلام) از رشيد وطواط (چاپ شده به ضميمه شرح‏هاى بحرانى و عبدالوهاب، 1349). 11
35. تصحيح الأصول الأصليه‏ى فيض كاشانى (1349).
36. تصحيح الحقّ المبين فى تحقيق كيفيّة التفقّه فى‏الدّين فيض كاشانى (چاپ شده به ضميمه الأصول الاصليه، 1349).
37. تصحيح الايضاح فضل بن شاذان (1351).
38. تصحيح فردوس (در تاريخ شوشتر و برخى از مشاهير آن) از علاء الملك مرعشى شوشترى (1352).
39. تصحيح حكمت اسلام محمّد صالح بن محمّد باقر قزوينى (1354).
40. تصحيح الغارات ابراهيم بن محمّد ثقفى (2 ج، 1354).12
41. تصحيح الدّلائل البرهانيّة فى تصحيح الحضرة الغرويّه‏ى علّامه حلّى (1354).
42. تصحيح مجدّد نقض عبدالجليل قزوينى رازى (1358).
43. تأليف تعليقات نقض (2 ج، 1358).
44. تصحيح فهرست شيخ منتجب الدّين (چاپ شده به اهتمام محمّد سمامى حائرى، 1366).13
اهمّ آثار چاپ نشده استاد عبارت‏اند از:
1. كشف الكربة فى شرح دعاء النّدبة (تأليف).
2. شرح الأصول الأصليه‏ى فيض كاشانى (تأليف).
3. برگ سبز (جُنگ نظم و نثر، تأليف).
4. ايمان و رجعت (در اثبات رجعت، تأليف).
5. تشريح الزلازل بأحاديث الأفاضل.
6. عشق و محبّت.
7. ترجمه وسيلة القربة فى شرح الندبة.
8. تصحيح الأربعين من الأربعين عن الأربعين فى فضائل أمير المؤمين شيخ منتجب الدّين رازى
  

[تاریخ ارسال: 10 Sep 2005]  [ارسال‌کننده: ولى]  [  ]  
از دو هفته قبل تا حالا شاهد اين هستم كه عده اى از بزرگان دائم مورد انتقاد و بايد بگويم بى احترامى مودبانه قرار دارند اول دكتر على شريعتى بعد آْيه الله طالقانى و حالا هم نوبت جلال آل احمد است و منتظر بايد باشيم تا فردا نوبت چه كسى خواهد شد.اين كار خوبى نيست و اىنها بزرگان مملكت مت هستند و خىلى مورد احترام دارند. مى توانيد بپرسيد ولى هر سال در جشن نوروز چندين ميليون كارت تبريك با عكس و جمله ها و شعرهاى افرادى مثل جلال آل احمد دكتر على شريعتى آىه الله طالقانى احمد شاملو فروغ فرخزاد سهراب سپهرى فريدون مشيرى و هنرمندان ديگر ميان مردم به عنوان تبريك رد و بدل مى شود و اين مساله نشان مى دهد كه اين افراد چقدر محترم اند. اخوندها از آل احمد خواستند سوء استفاده بكنند ومدتى هم از نام و نشان آل احمد استفاده كردند ولى حالا ديگر كسى باور نمى كند. ياد تمام اين عزيزان گرامى و زنده باد.   

[تاریخ ارسال: 10 Sep 2005]  [ارسال‌کننده: دكترسيروس دارانى]  [ drsirous2005@yahoo.fr ]  
آل احمد بزرگ از برجسته ترين نويسندگان مملكت ماست و حق پدرى بر گردن همگان دارد. بدون او ما يك جاى خالى بزرگ در ادبيات معاصر نه چندان غنى خود خواهيم داشت.بايددر نظر دادن درباره نويسندگان و شاعران و روشنفكران خود حوصله و تامل و نيز سعه صدر داشته باشيم و ارزشهاى ايستا و پوياى آثار آنان را بشناسيم و صرفا به قضاوت سياسى آن هم در مورد بخشى از زندگى او و آن هم در باره يك موضعگيرى او اكتفا نكنيم. جلال در رابطه با شناخت روحانت و در گريز از زخمهاى سياسى خود يك اشتباه مرتكب شد و آن قضيه روحانيت وشيخ نورى است ولى اين تمام قضيه نيست آيا تمام كارهاى او اشتباه بوده است؟ او يكى از شجاعترين و مردمگرا ترين نويسندگان در دوران شاه و ناشر آگاهى در ميان نسل جوان بود و اساسا نام آل احمد با اعتراض آميخته بود.اگر آل احمد زنده مانده بود مطمئنا موضع خود را در باره ارتجاع مذهبى كه آنموقع بر سركار نبود و ماجراى پانزده خرداد را هم زيب قامت خود كرده بود نقد مى كرد ولى متاسفانه خيلى زود زندگى اش تمام شد. مى توانىم يك نويسنده را نقد سياسى يا اجتماعى يا ادبى بكنيم ولى نمى توانيم نفى بكنيم هر چند نفى هم كه بكنيم او جاى خودش را دارد و چيزى تغيير نخواهد كرد.   

[تاریخ ارسال: 09 Sep 2005]  [ارسال‌کننده: فاطمه -ح]  [  ]  
سلام خیلی ممنون از این مقاله پربار وروشنگر. درمورد جلال هرچه بگویند من میگویم اگرزنده بود دستها یش را برای آنهمه زیبایی و صداقت ومردم دوستی صدها بارمی بوسیدم و قلمی را که مدیر مدرسه و نفرین زمین را نگاشته است بوسه باران میکردم. حقیقت زیر ابرنمی ماند و جلال را ابرهای آلوده از چشم ها پنهان نمی کنند. او ارنست همینگوی ایران بود در نثر سلیس و روان و زیبایش و کسی بود که سارتر و کامو و کافگا را به سرزمین ما آورد و بسیاری نوشته های ارزشمند دیگری که چشم حسودان را کور کرد . یادش گرامی باد   

  


[www.didgah.net] [email: irancrises@gmail.com] [© Didgah 1996]
بازچاپ مطالب سایت دیدگاه با ذکر منبع آزاد است.